Аңдатпа. Тік ұшудан көлденең ұшуға өтпелі режим тік ұшып-қону мүмкіндігі бар ұшқышсыз ұшу аппараттарын пайдалану кезіндегі ең күрделі кезеңдердің бірі болып табылады, өйткені осы кезеңде аэродинамикалық күштер, ұшу аппаратының кеңістіктегі қалпы, күштік қондырғыға қойылатын талаптар және басқару жүйесінің тиімділігі айтарлықтай өзгереді. Осы зерттеуде өтпелі процестің орнықтылығын, тиімділігін және басқарылуын арттыруға бағытталған өтпелі режим траекториясын оңтайландырудың бейімделмелі тәсілі ұсынылады. Өтпелі режим кезінде әуе жылдамдығының, тангаж бұрышының, ұшу биіктігінің және басқару әсерлерінің өзара байланысты өзгерістерін сипаттайтын ұшқышсыз ұшу аппаратының математикалық моделі әзірленді. Ұсынылып отырған тәсіл алдын ала белгіленген тұрақты траекторияны пайдаланудың орнына, ағымдағы ұшу жағдайларына сәйкес өтпелі режим траекториясын қалыптастырады. Оңтайландырудың мақсаттық функциясы биіктік ауытқуын, әуе жылдамдығын қадағалау қатесін, тангаж бұрышының ауытқуын, өтпелі режимнің ұзақтығын және басқару әсерін бір мезгілде ескере отырып қалыптастырылды. Траектория параметрлері бастапқы жылдамдықтың, қолжетімді тарту күшінің өзгеруі және сыртқы әсерлер жағдайындағы әртүрлі пайдалану режимдері үшін есептеу әдістері негізінде оңтайландырылды. Модельдеу нәтижелері бейімделмелі траекторияны өтпелі режимнің дәстүрлі тұрақты траекториясымен салыстыру үшін пайдаланылды. Алынған нәтижелер траекторияны бейімделмелі оңтайландыруды қолдану қадағалау қателерін азайтуға, қауіпсіз ұшу жағдайларын қамтамасыз етуге және өтпелі режимнің тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Ұсынылған әдістеме тік ұшып-қону мүмкіндігі бар ұшқышсыз ұшу аппараттары үшін тиімді өтпелі режим стратегияларын әзірлеуге арналған есептік тәсілді ұсынады.

Түйін сөздер: Тік ұшып-қону мүмкіндігі бар ұшқышсыз ұшу аппараты, өтпелі ұшу режимі, траекторияны бейімделмелі оңтайландыру, ұшуды басқару, траекторияны жоспарлау, ұшу динамикасы, сандық модельдеу, басқаруды оңтайландыру.