Аңдатпа. Әуе тасымалы қарқындылығының артуы және түнгі әрі ұзақ қашықтықтағы рейстер үлесінің өсуі жағдайында экипаж шаршауын басқару ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің аса маңызды факторына айналуда. Экипаж шаршауы ұшу операцияларының сенімділігіне және шешім қабылдау сапасына әсер ететін маңызды фактор ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, жұмыс уақытына қойылатын дәстүрлі шектеулер шаршау тәуекелін толық бағалауға мүмкіндік бермейді, бұл кешенді тәсілдерді енгізу қажеттілігін айқындайды. Жүрек ырғағының вариабельділігін (HRV) талдау және имитациялық модельдеу сияқты заманауи әдістер экипаждың функционалдық жағдайын неғұрлым дәл бағалауға және шаршаудың қалыптасу заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеу мәселесі жұмыс уақытына негізделген нормативтік тәсілдің (FTL) шектеулілігінде, яғни оның адамның физиологиялық және циркадтық ерекшеліктерін ескермеуінде жатыр. Зерттеудің мақсаты – ICAO, IATA және EASA халықаралық стандарттарына сәйкес келетін интегралдық модель негізінде Қазақстан Республикасы авиакомпаниялары экипаждарының шаршау деңгейін бағалау бойынша ұсынымдар әзірлеу. Зерттеу міндеттері халықаралық тәжірибені талдау, шаршаудың интегралдық индексінің математикалық моделін әзірлеу, оны статистикалық валидациялау және практикалық ұсынымдар қалыптастыруды қамтиды. Зерттеу әдістеріне көптік және логистикалық регрессия, ROC-талдау, сезімталдық пен ерекшелік көрсеткіштерін есептеу, Монте-Карло әдісімен имитациялық модельдеу және жүрек ырғағының вариабельділігін (HRV) талдау кіреді.
Нәтижелер интегралдық FRMS-модельдің (AUC = 0,623) нормативтік FTL-модельмен (AUC = 0,574) салыстырғанда басымдылығын көрсетті. Имитациялық модельдеу рейстер кестесін оңтайландыру кезінде шаршау тәуекелінің 17%-ға дейін төмендейтінін дәлелдеді. Сонымен қатар, шаршау деңгейі, түнгі жүктеме және HRV көрсеткішінің төмендеуі арасында статистикалық мәнді байланыс анықталды. Зерттеу нәтижесінде Қазақстан Республикасы авиакомпанияларының ұшу қауіпсіздігін басқару жүйесіне интегралдық шаршау индексін енгізудің мақсатқа сәйкестігі негізделді. Ұсынылған тәсілдер шаршау тәуекелдерін проактивті басқаруға көшуге мүмкіндік береді және халықаралық талаптарға сәйкес келеді.

Түйін сөздер: экипаждың шаршауы, шаршау тәуекелдерін басқару, ұшу қауіпсіздігін басқару жүйесі, жұмыс уақытына қойылатын шектеулер, жүрек ырғағының вариабельділігі, биоматематикалық модельдеуді талдау, авиациялық қауіпсіздік.