ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ КИБЕРҚАУІПСІЗДІК ИНЦИДЕНТТЕРІН МАТЕМАТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ
Аңдатпа. Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы киберомнциденттердің уақыттық динамикасы зерттеліп, алдыңғы қатарлы цифрлық мемлекеттермен (АҚШ, Сингапур) салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеудің әдістемелік негізі ретінде уақыттық қатарларды талдаудың эконометрикалық құралдары: толықтырылған Дикки-Фуллер тесті (ADF), Йохансен (Johansen) коинтеграциялық тесті және Векторлық авторегрессия (VAR) моделі қолданылды. KZ-CERT деректеріне (2015–2025 жж.) жүргізілген талдау нәтижесінде ботнет желілерінің таралуы стационарлы және тұрақты жоғары […]
ҚАЗАҚ ТІЛІ ҮШІН ШЕКТЕУЛІ-ЖАҒДАЙЛЫ ТРАНСДУКТОРЛАРДЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ГЕНЕРАЦИЯ
Аннотация. Қазақ тіліне морфологиялық зерттеу және сөз жасауды іске асыру үшін ережеге негізделген тәсіл ұсынылады. Қазақ тілі — морфологиясы күрделі және жоғары деңгейде агглютинативті тіл болғандықтан, оның морфологиясын есептік моделдеу нақтылық пен жүйелікті талап етеді. Бұған себеп — аффиксацияның кең қолданылуы және дауысты үндестігі мен дауыссыздардың алмасуы сияқты фонологиялық өзгерістер. Негізгі технология ретінде шектеулі-жағдайлы трансдукторлар […]
МАШИНАЛЫҚ ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН МОДЕЛЬДЕРІ
Аңдатпа. Бұл мақалада 2025 жылдың соңындағы машиналық оқытудың маңызды әдістері мен модельдеріне шолу жасалып, оларды топтастыру ұсынылады. NeurIPS 2025, ICML 2025 және ICLR 2025 сияқты алдыңғы қатарлы конференциялардағы негізгі трендтер қарастырылды. Олардың ішінде State Space Models, Offline және Counterfactual Reinforcement Learning, Federated және Continual Learning, шағын тиімді модельдер, мультимодальды жүйелер ерекше атап өтіледі. Индустриялық есептерді […]
ӘЛЕУМЕТТІК МЕДИА ПАЙДАЛАНУШЫЛАРЫН ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН КОГНИТИВТІК МОДЕЛЬ: АРХИТЕКТУРА ЖӘНЕ ҚАҒИДАТТАР
Аңдатпа. Әлеуметтік желілер күрделі социо-цифрлық экожүйеге айналып, дезинформация, фишинг және пайдаланушылардың эмоциялық күйіне манипуляциялық ықпал сияқты қатерлермен ұштасуда. Өзектілік жасанды интеллект (ЖИ) пен ауқымды автоматтандыру әсерінен цифрлық тәуекелдердің үдеуімен негізделеді. Зерттеу пәні – әлеуметтік желілерде пайдаланушыны қорғауға арналған когнитивтік архитектура; мақсаты – қабылдау, интерпретация, жад, шешім қабылдау және этикалық сүзгі модульдерін біріктіретін үлгіні теориялық-тәжірибелік тұрғыда […]
ДЕРЕКТЕРГЕ НЕГІЗДЕЛГЕН АГЕНТТІК МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ RANDOM FOREST ӘДІСІ АРҚЫЛЫ ЖЕРДІ ПАЙДАЛАНУ АУЫСУЛАРЫН БАҒАЛАУ МЕН ЖІКТЕУ
Аңдатпа. Қалалардың өсуі экологияға пайдалы жер пайдалануын жоспарлауды қиындатады. Бұл зерттеуде 2020–2040 жылдар аралығындағы жер пайдалану өзгерістері агенттік модельдеу мен машиналық оқытуды біріктірген тәсіл арқылы қарастырылады. Біз жердің үш негізгі түрінің өзгерісін модельдедік: тұрғын үйге арналған, орман және ауыл шаруашылығы жерлері. Сонымен қатар шешім қабылдауға әсер ететін маңызды факторлар ескерілді: жолдарға жақындығы, өнімділік индексі, жердің […]
ЖАН САҚТАУ БӨЛІМДЕРІНДЕ ӨЛІМ-ЖІТІМДІ БОЛЖАУҒА АРНАЛҒАН КЛИНИКАЛЫҚ ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУДЫ ҚОЛДАУШЫ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ВЕБ-ЖҮЙЕНІҢ АРХИТЕКТУРАСЫ
Аңдатпа. Бұл мақалада ICU пациенттерінің өлім қаупін болжауға арналған веб-бағытталған дәрігерлік шешімдерді қолдау жүйесінің (SPPVR) жобасы қарастырылады. Ұсынылған шешім заманауи Машиналық оқыту тәсілдерін асинхронды веб-архитектурамен және интеллектуалды диалог интерфейсімен біріктіреді. Жүйе микросервистік тәсілді қолданады және Django және WebSocket арналарын қолданады. Бұл тәсіл тамаша пайдаланушы интерфейсін қамтамасыз етеді және нақты уақыт режимінде көптеген параллель қосылымдарды өңдеуге […]
РАДИОЖҮЙЕЛЕРДЕ КӨПШЕКТІ ШЕКТІ ДЕКОДТАУ АЛГОРИТМДЕРІН АППАРАТТЫҚ ДЕҢГЕЙДЕ ІСКЕ АСЫРУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ
Аңдатпа. Радиобайланыс жүйелерінде ақпаратты сенімді жеткізу мәселесі қателерді түзету алгоритмдерін жетілдірумен тікелей байланысты. Әсіресе төмен қуатты және нақты уақыт режимінде жұмыс істейтін радиожүйелер үшін есептеу күрделілігі мен аппараттық ресурстарды тиімді пайдаланатын әдістерді қолдану өзекті болып табылады. Осы тұрғыда көпшекті шекті декодтау (КШД) алгоритмдері дәстүрлі итерациялық декодтау тәсілдеріне балама ретінде қарастырылады. Мақаланың мақсаты радиобайланыс арналары үшін […]
КАРДИОЛОГИЯДА МАШИНАЛЫҚ ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, БИОМЕДИЦИНАЛЫҚ БЕЙНЕЛЕРДІ АВТОМАТТЫ ТҮРДЕ ТАЛДАУ АЛГОРИТМІН ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ ОНЫ ӘРІ ҚАРАЙ ТАЛДАУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Аңдатпа. Осы мақалада машиналық оқыту әдістерін қолданып, кардиологиядағы биомедициналық бейнелерді автоматты талдау әдістері зерттеледі. Зерттеудің өзектілігі жүрек пен капилляр бейнелерін автоматты өңдеу арқылы жүрек-қан тамырлары ауруларын диагностикалау дәлдігін арттыру қажеттілігінен туындайды. Зерттеу сандық микроскоптар мен электрокардиографтар арқылы алынған деректерді талдауға бағытталып, негізгі диагностикалық ерекшеліктерді анықтауға баса назар аударады. Ұсынылған әдіс бейнелерді алдын ала өңдеу, шуды […]
МОБИЛЬДІ РОБОТТАР ҮШІН КОНТУРЛЫҚ ДЕТЕКЦИЯ АЛГОРИТМДЕРІН ТАЛДАУ
Аңдатпа. Автономды роботтардың маңызды міндеттерінің бірі – таныс емес ортада қауіпсіз қозғалу, мүмкіндігінше жасанды көру арқылы кедергілерді анықтау және тану болып табылады. Визуалды басқару жүйелері бірнеше жылдан бері дамытылып келеді. Олардың кейбірі жергілікті жасанды нысандарды қолданса, ал жетілдірілгендері табиғи нысандарға сүйенеді. Роботтардың автономды қозғалысы саласында, оған карталар жасау, маршрут жоспарлау және өздігінен орналасу (самолокация) кіреді, […]
ШЫНТАҚ ЭКЗОСКЕЛЕТІ ПРОНАЦИЯ-СУПИНАЦИЯ ҚОЗҒАЛЫСЫНА АРНАЛҒАН: МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ ПРОТОТИПТІ СЫНАУ
Аңдатпа. Бұл мақалада шынтақ буынының пронация/супинация қозғалысын оңалту мақсатында қолдануға арналған экзоскелет құрылғысының жобалануы мен тәжірибелік сынағы сипатталады. Аталған қозғалысты дәл және қауіпсіз түрде жүзеге асыру оңалту экзоскелеттеріндегі негізгі техникалық қиындықтардың бірі болып табылады, себебі бұл қозғалыс күрделі биомеханикалық өзара әрекеттесулер мен білектегі сүйектердің айналуына байланысты. Жоба аясында SolidWorks бағдарламасында екі еркіндік дәрежесі (DOF) бар […]
НАНОСПУТНИКТЕРДІҢ БОРТТЫҚ КҮЙІН ТЕЛЕМЕТРИЯ НЕГІЗІНДЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ДИАГНОСТИКАЛАУ
Аңдатпа. Наноспутниктер шектеулі адам қатысуымен жұмыс істейтіндіктен, борттық ақауларды диагностикалау миссияның сенімді орындалуы үшін аса маңызды. Бұл мақалада жасанды интеллектке (ЖИ) негізделген автономды ақауларды анықтау және оқшаулау жүйесі бар 1U-3U CubeSat наноспутнигін әзірлеу қарастырылады. Зерттеу машиналық оқыту әдістерін қолданатын наноспутниктің техникалық күйін басқару жүйесіне бағытталған. Жұмыста классикалық шектік мониторинг пен заманауи ЖИ әдістері салыстырылып, маңызды […]
ЦИКЛДІК ҚАЛАУЛАР ДЕРЕКТЕРІ БОЙЫНША РЕЙТИНГТЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІ: САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ
Аңдатпа. Рейтингтеу әдістері ұсыныс жүйелері, әлеуметтік таңдау және шешім қабылдау салаларында кеңінен қолданылатын деректерді талдаудың негізгі құралдары болып табылады. HodgeRank сияқты әдістер қалаулар деректерінің топологиялық қасиеттерін пайдаланғанымен, олардың нақты циклдік деректер жиынтықтарындағы эмпирикалық өнімділігі жеткілікті зерттелмеген. Бұл мақалада төрт рейтингтеу әдісі — HodgeRank, Borda Count, Bradley-Terry және Spectral Ranking — циклдық деңгейлері әртүрлі (55%-дан 96%-ға […]