Аңдатпа. Шудың ластануы басты мәселеге айналды, өйткені ол көбінесе адамның іс-әрекетін немесе өмір салтын бұзады. Жұмыс дыбыстық және ультрадыбыстық сигналдардың шекті рұқсат етілген деңгейлеріне нормаларды енгізу саласындағы нормативтік базаны талдауға арналған. Жұмыстың өзектілігі ультрадыбыстық сигналдарды өлшеуді нормативтік қамтамасыз ету мәселелерін, сондай-ақ адамдардың денсаулығына қауіпті ультрадыбыстық көздерді анықтау тәртібін толық пысықтаумен байланысты. Зерттеу тақырыбы-дыбыстық және ультрадыбыстық сигналдардың деңгейін өлшеуге арналған нормативтік база мен стандарттар. Ультрадыбыстық өңдеу адамдардың назарын көбірек аударады, өйткені ультрадыбыстық технология энергияны үнемдейтін процестерге икемді «жасыл» балама бола алады, дегенмен қуатты ультрадыбыстық көздер адам денсаулығына зиян тигізеді. Олар әсіресе қауіпті, өйткені адам ультрадыбыстық көздердің әсерін білмеуі немесе сезінбеуі мүмкін. Зерттеудің міндеттері сигналдардың рұқсат етілген деңгейлерінің айырмашылықтарын және осы деңгейлерді өлшеу ерекшеліктерін анықтау болды. Жұмыстың мақсаты қазақстандық нормативтік құжаттардың толықтығын халықаралық стандартқа сәйкестігін анықтау болып табылады. Бірқатар елдерде заңды түрде белгіленген дыбыстық және ультрадыбыстық қысымның шекті рұқсат етілген нормалары келтірілген. Дүние жүзіндегі миллиондаған адамдар ықтимал қауіпті шу деңгейіне ұшырайды, сондықтан жұмысшылардың есту денсаулығын жеткілікті түрде қорғау үшін заңнамаға шұғыл жаһандық қажеттілік бар. Белгіленген нормалар деңгейіндегі үлкен дисперсияға және осы мәндердің екіұштылығына әкелетін себептерге назар аударылды. Күшті ультрадыбыстық сигналдардың көздерін анықтау бойынша нормативтік-әдістемелік құжаттардың болмауы фактісі атап өтілді, олардың қауіптілігі адам үшін естілмеуінде. Реактивті ұшақтардың салоны мен кабинасында ультрадыбыстық деңгейлерді зерттеу қажеттілігі туралы қорытынды жасалады.
Түйін сөздер: акустика, дыбыс, дыбыс қысымы, норма, қауіп, ұшақ, стандарт, ультрадыбыстық.
Аңдатпа. Бұл мақалада жасанды интеллектке (ЖИ) негізделген дронға қарсы кешеннің дамуы қарастырылады. Кешен ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) анықтау, радиожиіліктік басу және жою үшін қолданылады. Сирия мен Украинадағы қазіргі қақтығыстарды талдау және Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттарына сүйене отырып, жүйеге қойылатын талаптар айқындалды. Олар нақты сенсор сипаттамаларын ескереді (X-диапазонды радар, RCS 0,01 м², ИҚ-сенсор сезімталдығы 0,1 K), басу қуаты (400–6000 МГц диапазонында 50 Вт), пайдалану жағдайлары (+50 °C, шаңды дауылдар) және сыртқы факторлар (ауа райы ықтималдығын 20% төмендетеді). ЖИ үйлестіруімен ықтималдық моделі ұсынылды (нейро-символикалық тәсіл), ол Орталық Азия жағдайларына бейімделуімен ерекшеленеді. Монте-Карло әдісімен (1000 итерация) жасалған симуляция GitHub-та ашық репозиторийде нұсқаулықтарымен бірге жарияланған. Модельдеу нәтижелері: анықтау ықтималдығы – 95,8%, басу тиімділігі – 54–78%, жою ықтималдығы – 70,7–84,6% (5–8 км қашықтықта). «Drone Dome», «Pantsir-S1» жүйелерімен салыстырмалы талдау қашықтық (10 км қарсы 3,5 км), құн тиімділігі және бейімделгіштік артықшылықтарын көрсетті. Алгоритмнің есептеу күрделілігі (O (1) әр дронға) мен оңтайландыру жолдары (траекторияларды болжау үшін ML, деректерді үлестірілген өңдеу) талданды. Қорытындысында кешен Қазақстанның қорғаныс қабілетін арттыруға және шетелдік технологияларға тәуелділікті азайтуға бағытталған.
Түйін сөздер: антидрондық кешен, жасанды интеллект, ықтималдық модель, радио жиілікті басу, верификация, қорғаныс қабілеті.
Аңдатпа. Мақалада машиналар мен механизмдерді ультрадыбыстық диагностика әдістерін қолдануды реттейтін нормативтік құжаттарды талдау нәтижелері ұсынылған, сондай-ақ оларды дыбыс жиілігі саласындағы қолданыстағы стандарттармен салыстыру жүргізілген. Мұндай тәсіл қолдану салаларындағы айырмашылықтарды анықтауға және жаңа диагностикалық аспаптарды әзірлеу кезінде қолданыстағы нормаларды практикалық тұрғыдан пайдалану мүмкіндіктерін белгілеуге мүмкіндік берді.
Арнайы назар қазіргі уақытта сатып алуға болатын ультрадыбыстық жиіліктегі өлшеу аспаптарына аударылды. Көптеген аспаптардың функционалдық мүмкіндіктері шектеулі әрі құны жоғары екені анықталды. Мәселен, жекелеген құрылғылар ультрадыбыстық сигналдарды тіркеп, олардың көзінің бағытын көрсете алады, алайда визуализация тек локализацияланған нүктені бейнелеумен шектеледі. Бұл өз кезегінде сигналдың физикалық параметрлерін және оның ортадағы таралу динамикасын жазып алуға мүмкіндік бермейді. Мұндай шектеулер кешенді диагностиканың мүмкіндіктерін айтарлықтай тарылтады.
Мақаланың негізгі мақсаты – механизмдерді ультрадыбыстық диагностикалауға арналған болашағы бар аспаптың сипаттамаларына қойылатын талаптарды қалыптастыру. Мұндай аспап жиілік параметрлерін тіркеу және ультрадыбыстық өрісті кеңістікте визуализациялау функцияларын біріктіруі тиіс.
Көрсетілгендей, қазіргі аспаптар тек сигнал көзін іздеуге бағытталған. Жаңа буындағы аспаптарды жасау қажеттілігі негізделді. Олар ультрадыбыстық өрісті кеңістікте бейнелеуге және машиналар мен механизмдерді неғұрлым толық диагностикалауға, оның ішінде жасырын ақаулар мен ықтимал істен шығуларды ерте анықтауға мүмкіндік береді. Авиация саласы үшін бұл талаптарды орындау ерекше маңызды, себебі ол тікелей ұшу қауіпсіздігінің жоғары деңгейін қамтамасыз етумен байланысты.
Түйін сөздер: ультрадыбыстық диагностика, акустикалық, бұзбайтын бақылау (NDT), авиациялық қауіпсіздік, MEMS-микрофондар, техникалық диагностика, акустикалық визуализация; аспаптарға қойылатын талаптар, механизмдердің сенімділігі.
Аңдатпа. Мақалада Қазақстан Республикасының азаматтық авиация саласында еңбек қауіпсіздігіне қатысты заманауи сын-қатерлер қарастырылады. Олар тасымал көлемінің өсуімен, рейстер санының артуымен және технологиялық үдерістердің күрделенуімен байланысты. Дәстүрлі тәсілдердің бұзушылықтарды бақылауға және оқиғалардың салдарын жоюға бағытталуы шектеулі тиімділікке ие екендігі және өндірістік тәуекелдердің жүйелі алдын алуын қамтамасыз етпейтіні көрсетілген. Цифрландыру мен интеллектуалдандыруға, предиктивті аналитикаға, автоматтандырылған мониторинг құралдарына және тәуекел факторларын талдау үшін бірыңғай деректер базасын құруға негізделген «зияткерлік» еңбек қауіпсіздігін басқару жүйесіне көшу қажеттілігі дәлелденеді. Ұсынылған тұжырымдама еңбек қауіпсіздігін реактивті басқарудан проактивті басқаруға көшуге мүмкіндік береді, бұл жарақаттану деңгейін төмендетуге, кәсіпорындардың сенімді жұмыс істеуін арттыруға және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етуге жағдай жасайды. «Зияткерлік» еңбек қауіпсіздігі жүйесін енгізу халықаралық стандарттарға сәйкес келетіні, Қазақстан авиация саласының орнықтылығын және бәсекеге қабілеттілігін арттыратыны, сондай-ақ оны технологиялық дамудың жаһандық үрдістеріне және еңбек қарқындылығының өсуіне бейімдейтіні ерекше атап өтіледі.
Түйін сөздер: еңбек қауіпсіздігі, азаматтық авиация, цифрландыру, болжамды талдау, зияткерлік мониторинг, қоғам 5.0.
Аңдатпа. Бұл мақала қазақстандық әуе компаниялары жаңа халықаралық рейстерді ашу кезінде авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған ұйымдастыру шараларын зерттеуге арналған. Қазақстан Республикасының әуе тасымалы желісінің қарқынды кеңеюі жаңа бағыттарды іске қосу кезінде геосаяси ерекшеліктермен, терроризм қатерлерімен және жолаушыларды тасымалдауға қойылатын күшейтілген талаптармен байланысты қауіптердің туындауына алып келеді. Мұндай жағдайда алдын ала талдау жүргізу және халықаралық стандарттарға сәйкес бейімделген шараларды қабылдау аса маңызды.
Зерттеудің мақсаты — авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған ұйымдастырушылық шараларды айқындау, жүйелеу және ғылыми тұрғыдан негіздеу, сондай-ақ олардың тиімділігін Қазақстанның Air Astana және SCAT Airlines әуе компаниялары рейстері мысалында бағалау. Әдістемелік негізіне ICAO, EASA, IATA құжаттарын және Қазақстан Республикасының ұлттық нормативтік актілерін талдау (Азаматтық авиация комитеті), сондай-ақ тәуекелдерді сапалық және сандық бағалау әдістері енді; ықтимал қауіптің жүзеге асу ықтималдығы (P) мен салдарының ауырлығын (C) бағалау үшін R = P × C формуласы қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, ең тиімді шаралар жолаушылар ағынын кешенді бақылау (93%) және маршруттарды жүйелі тәуекелдік талдау (90%) болып табылады; бұлар күшейтілген алдын ала тексерумен, персоналды бейімделген даярлаумен және құзырлы органдармен үйлестірумен өзара байланыста іске асады. Салыстырмалы талдау Air Astana және SCAT Airlines бағыттарында қолданылған тәсілдердің халықаралық тәжірибеге сәйкестігін және маршрут ерекшеліктеріне икемді бейімделгенін көрсетті. Зерттеудің ғылыми жаңалығы — жаңа бағыттарда қауіпсіздікті ұйымдастырудың интеграцияланған, тәуекелге негізделген моделін ұсынуда. Тәжірибелік маңызы — ұсыныстарды әуе компаниялары мен уәкілетті органдардың рейстерді жоспарлау, қауіптерді азайту және халықаралық талаптарға сәйкестікті арттыру үдерістерінде қолдану мүмкіндігі.
Түйін сөздер: авиациялық қауіпсіздік, жаңа бағыттар, Қазақстанның авиакомпаниялары, тексеру, қауіп-қатерлер, қауіпсіздік шаралары.
Аңдатпа. Бұл зерттеу қоғамдық көлік жолаушыларының пікірлерін автоматты түрде жіктеу үшін трансформер негізіндегі модельдерді әзірлеу және олардың өнімділігін бағалауға бағытталған. Мақсаты — пікірлерді өңдеуді жетілдіру және мәселелерді шешуді оңтайландыру. Жолаушылардың кері байланысын тиімді өңдеу — қоғамдық көлік қызметтерін жақсартудың маңызды бөлігі, себебі шешілмеген шағымдар мен операциялық тиімсіздік жолаушылардың қанағаттануын төмендетіп, логистикалық қиындықтарға әкелуі мүмкін. Кілтсөздерге негізделген әдістер немесе классикалық машиналық оқыту (ML) алгоритмдері сияқты дәстүрлі мәтін жіктеу тәсілдері көптілді және әртүрлі мәтіндік деректермен, әсіресе ресурсы шектеулі тілдерде жұмыс істеуде қиындықтарға тап болады. Бұл зерттеуде аталған мәселе орыс және қазақ тілдеріндегі пікірлерді жіктеудегі трансформаторлық архитектураларды жүйелі түрде салыстыру арқылы шешіледі, олардың нақты қолданыстағы тиімділігін көрсетеді. Зерттеудің басты үлесі — жолаушылардың пікірлері негізінде тілге бейімделген және көптілді трансформерлерді бағалап, олардың жалпылау мүмкіндіктеріне талдау жүргізу. Бұған дейінгі зерттеулер көбіне ағылшын тіліндегі деректер жиынтығына сүйенсе, бұл жұмыс орыс және қазақ тілдеріндегі әртүрлі нақты сценарийлерді қамтитын, қолмен таңбаланған жаңа деректер жиынтығын ұсынады. Зерттеу аясында үш трансформер моделі: DeepPavlov/rubert-base-cased, XLM-RoBERTa-base және XLM-RoBERTa-large жаттықтырылып, олардың күрделі көптілді мәтіндерді өңдеу қабілеті бағаланды. Эксперимент нәтижелері көрсеткендей, XLM-RoBERTa-large ең жоғары дәлдікке (90%) жетіп, аралас тілдер мен көптілді пікірлерді жіктеуде үздік нәтиже көрсетті. Ал rubert-base-cased моделі орыс тіліндегі пікірлерді жіктеуде тұрақты түрде жақсы нәтиже көрсетті (87.667%), бұл оны біртілді тапсырмаларға тиімді етеді. XLM-RoBERTa-base дәлдік пен тұрақтылықтың теңгерімді нұсқасын ұсынып, әртүрлі пікірлерді өңдеуде тиімді шешім ретінде ерекшеленді (89.5%). Алайда, трансформер модельдері тиімді болғанымен, олар деректердің теңгерімсіздігі мен сирек кездесетін санаттарды өңдеу сияқты мәселелерге тап болады, әсіресе тілдер тең бөлінбеген немесе арнайы терминология қолданылатын жағдайларда. Бұл нәтижелер трансформер модельдерінің жолаушылар пікірлерін автоматты түрде жіктеуді едәуір жақсартатынын және қоғамдық көлік қызметтері үшін ауқымды шешім ұсынатынын дәлелдейді.
Түйін сөздер: Табиғи тілді өңдеу, мәтінді жіктеу, Трансформер, BERT, DeepPavlov, XLM-RoBERTa, жолаушылар пікірлерін талдау, көптілді модельдеу.
Аңдатпа. Криптографиялық алгоритмдерінің ішінде блокты шифрлау алгоритмдері құпия ақпараттарды рұқсат етілмеген пайдаланушылардан сенім қорғау үшін қолданылады. Көптеген мемлекеттерде блокты шифрлау алгоритмдерінің өзіндік стандартары бекітіліген. Ол өз кезегінде ақпараттарды сенімді қорғауға мүмкіндік береді. Ал Қазақстанда мұндай ақпараттарды қорғау алгоритмдерінің стандарттары бекітілмегенін ескерсек, онда блокты шифрлау алгоритмдерін құру, олардың криптоберіктілігін зерттеу әрқашанда өзекті мәселелердің бірі. Бұл мақалада блокты шифрлау «EM Chiper» алгоритміне дифференциальдық және статистикалық талдау жүргізіліп нәтижелері ұсынылды. Блокты шифрлау алгоритмдерінің қауіпсіздігін зерттеудің негізгі әдістерінің бірі статистикалық қауіпсіздігін талдау болып табылады. Әдетте блокты шифрлауда қолданылатын түрлендірулер барысында жақсы араластыру мен шашырау сәтті түрде орындалса, онда алгоритмнің криптографиялық беріктігін жоғарғы деңгейде қорғауға мүмкіндік алуға болады. Статистикалық талдау жүргізу үшін алгоритм бағдарламалық жүзеге асырылып әртүрлі ұзындықтағы шифрмәтін алынды. Жүргізілген зерттеулерге сай ұсынылған алгоритмнің статистикалық талдаулары жоғары нәтиже көрсетті, яғни NIST ұсынған талаптарға сай A бағанадағы мәндері C мәнінен үлкен, ал В мәндері D мәндерінен үлкен екендігі анықталды. Дифференциалды талдаулар нәтижесі көрсеткендей ұсынылған алгоритм криптобекітілігі жағынан жоғары екендігі анықталды. Яғни 16 раундттан бастап кілтті табу ықтималдығы 2^(-126) тең. Сонымен қатар мақалада белгілі алгоритмдердің дифференциалды талдауларына нәтижелерімен салыстырмалы талдау жүргізіліп, танымал Camellia 128, AES 128 алгоритмдерімен шамалас нәтиже көрсеткендігі анықталды. Алдағы жұмыстарда басқада алгоримнің криптобекітілігі жан жақты зерттелініп нәтижелері мақала ретінде ұсынылатын болады.
Түйін сөздер. Блокты шифр, шифр, криптография, кілт, дифференциалды криптоталдау, статистикалық талдау, EM Chiper, S-блок.
Аңдатпа. Қазіргі заманғы медицинада кескіндердің текстуралық ерекшеліктерін талдау әртүрлі ауруларды диагностикалауда маңызды рөл атқарады. Бұл зерттеу ақпараттық сипаттамаларды анықтауға және диагностикалық дәлдікті арттыруға мүмкіндік беретін күйік жарақаттары кескіндерінің текстуралық ерекшеліктерін жіктеу әдістеріне арналған. Кескінді автоматтандырылған талдау үшін қолданылатын қазіргі заманғы машиналық оқыту алгоритмдері қарастырылады. Әртүрлі жіктеу әдістеріне салыстырмалы талдау жүргізіліп, текстураның ерекшеліктерін өңдеудің ең тиімді тәсілдері анықталды. Зерттеу нәтижелерін медициналық шешім қабылдауды қолдау үшін интеллектуалды жүйелерді әзірлеу үшін пайдалануға болады. Зерттеуде Roboflow, Kaggle ашық көздерден алынған 1500 дана күйіктердің кескіндері (әр класс үшін 500 данадан) пайдаланылды. Әрі қарай жіктеу үшін MaZda бағдарламасы арқылы алынған текстуралық ерекшеліктер пайдаланылды. Бастапқыда 279 ерекшелік анықталды, оның ішінде 6 таңдау әдістерін: ANOVA, Фишер, Рельеф, SBS, SFS және RFE қолдану арқылы 21 маңызды ерекшелік таңдалды. Соңғы бес жылда жарияланған күйіктерді автоматтандырылған талдаудың заманауи тәсілдеріне шолу жасалды, оның ішінде кескіндерді өңдеу және машиналық оқыту әдістері. Жұмыс медицинадағы машиналық оқытудың әлеуетін және классификация дәлдігін және әзірленген алгоритмдерді практикалық енгізуді жақсарту үшін одан әрі зерттеу қажеттілігін көрсетеді.
Түйін сөздер: текстураның ерекшеліктері, MaZda, автоматтандырылған күйік талдауы, медициналық диагностика, кескінді өңдеу, күйік классификациясы.
Аңдатпа. Ақпараттық технологиялардың дамуы ақпараттық ресурстардың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңыздылығын көрсетуді жалғастыруда. Ақпараттық қауіптердің әртүрлі түрлерінің көбеюі шабуылдарды анықтауды қиындатады. Зерттеудің мақсаты талап етілетін анықтау сапасына қол жеткізу үшін трафик элементтерінің санын азайту кезінде шабуылдарды анықтау үшін жасанды интеллект әдістерін қолдану болып табылады. AI үйрету үшін желілік трафиктегі шабуыл мүмкіндіктерін дәл анықтай алатын жоғары сапалы деректер жиынтығын жасау қажет. UNSW-NB 15 деректер жинағында оқытылған жасанды интеллектті қолдана отырып ұсынылған тәсіл желілік шабуылдардың тоғыз түрін қамтитын: Fuzzers, Analysis, Backdoors, DoS, Exploits, Generic, Reconnaissance, Shellcode және Worms. Деректерді өңдеу үшін Pytorch және Pandas кітапханалары бар Python тілі пайдаланылды. Бағдарламалық модульдің өнімділігіне талдау жасалды, Kappa коэффициенті және Жаккар индексі сияқты екілік бағалау әдістері қолданылды. Ұсынылған AI моделінің тиімділігі жіктеу көрсеткіштері арқылы бағаланады: Accuracy, Precision, Recall және F1 Score. Әртүрлі мүмкіндіктер жиынтығымен әзірленген модельді тестілеу бес таңдалған мүмкіндікті пайдалану кезінде модельдің қалыптан тыс трафикті жоғары сапалы болжауға қол жеткізуге мүмкіндік беретінін көрсетті. AI моделінің өнімділігі Каппа коэффициенті мен Жаккар индексі арқылы бағаланды. Алынған нәтижелер бойынша классификацияның тиімді шектері есептелді, бұл қалыптан тыс трафикті болжау сапасын жақсартты. Бағалау нәтижелері көрсеткендей, UNSW-NB 15 деректер жинағында әзірленген модель трафик ауытқуларын дәл анықтай алады, осылайша ақпараттық ресурстардың ақпараттық қауіпсіздігіне ықпал етеді.
Түйін сөздер: желілік трафик, жасанды интеллект, нейрондық желілер, шабуылдарды анықтау, деректер жинағы, UNSW-NB, Kappa коэффициенті, Жаккард индексі.
Аңдатпа.Бұл құжат үлкен тілдік модельдер (LLM) арқылы Киберқауіпсіздіктің болашағына жан-жақты шолу жасайды. Біз GPT-4, GPT-3.5, BERT, Falcon2 және LLaMA сияқты модельдердегі жетістіктерге назар аудара отырып, LLM эволюциясы мен оның қазіргі жағдайына шолу жасаймыз. Біздің талдауымыз LLM осалдықтарын қамтиды, мысалы, жылдам іске асыру, қауіпсіз Шығыс өңдеу, деректермен улану, DDoS шабуылдары және қарсыласу нұсқаулары. Біз ықтимал шабуыл сценарийлері мен олардың алдын алу әдістеріне жан-жақты шолу жасай отырып, осы үлгілерді қорғаудың азайту стратегияларын егжей-тегжейлі қарастырамыз. Бұл аналитикалық деректер нақты уақыттағы киберқауіпсіздіктен қорғауды жақсартуға және қауіптерді анықтау және оларға жауап беру үшін LLM қолданбаларының күрделілігін арттыруға бағытталған. Біздің құжат дамып келе жатқан киберқауіпсіздіктерден қорғау үшін LLM-ді болашақ киберқауіпсіздік жүйелеріне біріктірудің негізгі түсінігі мен стратегиялық бағытын ұсынады.
Түйін сөздер: LLM, киберқауіпсіздік, үлкен тілдік модельдер, тілдік модельдеу, Машиналық оқыту, NLP, табиғи тілді өңдеу.
Аңдатпа. Ұсынылған мақалада авиациялық терминдердің семантикалық қатынастарын модельдеудің әдістері BERT және RoBERTa тілдік модельдерін қолдану арқылы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі алдын ала дайындалған және аннотацияланған авиациялық терминдер корпустарын пайдаланумен айқындалады, олар халықаралық тәжірибеге сәйкес келеді және халықаралық реттеуші органдардың құжаттарынан алынған. Құрастырылған тілдік корпус ұшақтарды нақты пайдалану жағдайында авиациялық терминология семантикасын бағалау үшін қажетті негізді қамтамасыз етеді. Зерттеу әдіснамасы авиациялық терминдер корпусында алдын ала үйретілген тілдік модельдерді қайта баптауды (fine-tuning) қамтиды және ол косинустық ұқсастық, рангілік корреляция мен кластерлік метрикаларды өлшеуге негізделген. Эксперимент нәтижелері екі модельдің синонимдерді қадағалау, вариативтілік пен авиациялық дискурстағы мағыналық ығысудағы негізгі айырмашылықтарын көрсетті. Зерттеу нәтижелері модельдерді қайта баптау олардың байланысты терминдерді топтастыру қабілетін арттыратынын, өзара ұқсас, бірақ әртүрлі ұғымдарды ажырата алатынын және нәтижелерді сарапшылардың бағаларымен сәйкестендіретінін дәлелдейді. Бұл нәтижелер авиациялық терминологиялық ресурстарды дамытуға әдістемелік негіз ұсынады, трансформер модельдерін лексикографияда және онтология құруда қолдануға мүмкіндік береді.
Түйін сөздер: семантикалық жақындық, авиациялық терминология, тілдік модельдер, корпус лингвистикасы, трансформерлер, эмбеддинг, табиғи тілдерді өңдеу.
Аңдатпа: Мақалада кәсіби стандарттар негізінде құзыреттіліктер мен оқыту нәтижелерін қалыптастыруды автоматтандыруға арналған Интеллектуалды ақпараттық жүйе (ИАЖ) ұсынылған. ИАЖ-ның айрықша ерекшелігі-білім беру бағдарламаларын еңбек нарығының серпінді өзгеріп отыратын талаптарына және технологиялық өзгерістерге бейімдеуге мүмкіндік беретін жаңа кәсіптер Атласымен кәсіби стандарттарды интеграциялау болып табылады. Жүйенің негізгі функционалдығы, соның ішінде пайдаланушының аутентификациясы, білім беру бағдарламаларын жобалау үшін құзыреттілік пен оқу нәтижелерін қалыптастыру сипатталған. Жүйені енгізу AJAX технологияларын қолдана отырып, серверге асинхронды сұраныстарды жіберуді қолдайтын JavaScript-те интерактивті интерфейсті қамтиды. Құзыреттілік пен оқу нәтижелерін автоматты түрде қалыптастыру үшін OpenAI генеративті модельдері қолданылады. Ұсынылған жүйе құзыреттілікке негізделген оқу жоспарларын жобалаудан бастап кәсіптік бағдар жүйелерін құруға, еңбек нарығындағы өзгерістерді талдауға және болжауға, сондай-ақ білім беру бағдарламаларын жоғары технологиялық салалардың талаптарына бейімдеуге дейінгі әлеуетті қолданудың кең спектріне ие. Осылайша, әзірленген модель білім беруді цифрландыруға, оның сапасын арттыруға және білім беру стандарттарының білім экономикасының заманауи талаптарына сай болуын қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Түйін сөздер: Құзыреттілікті басқару, Оқыту нәтижелері, Оқу бағдарламаларын әзірлеу, Интеллектуалды ақпараттық жүйе, Кәсіби стандарттар, Жаңа кәсіптер Атласы.